e- adv. far, far away, walako, rather far. wala wa, wala ne, prep, phrase, far from, kukuba wala, to shock, produce a bad effect on. Amawulire gano gankuba wala. This news shocked me. kuggya wala, to be of enormous help to. Yanzigya wala. He did everything possible for me. He is responsible for what I am today, kubiba wala (-bi- implies ebigambo), to be well on one's way. Omusomo nguli wala. I am far advanced in my studies. Kaakati babiri wala. They are far along on their journey by now. cf. -ewala.
mpaze) v.tr. pull, drag along, okuwala enswaswa ku lwazi, to be very difficult; to attempt something very difficult, lit. to drag a water lizard over a rock. Omulwadde twasanze biwala ttaka. We found the patient in very serious condition, lit. with the feet (bi- implies bigere) dragging the ground. Mutabani we amaanyi gamuwala. His son is very strong, cf. walula.
mpaze) v.tr. scrape (e.g., hides); rake. cf. ^omuwazi.
cf. obuwala, omuwala contr. -luusi.
mpalabanye) v.i. strive, -struggle; take trouble; be burdened; be contentious.
mpalakase) v.tr. scrape; fig. reprimand severely, bawl out; criticize. Enjala yali etuwalakata bulala. We were extremely hungry, lit. hunger was scraping us extremely.
-a- adv. elsewhere, other places, somewhere else, awalala wonna, everywhere else. cf. -lala.
mpalampye) v.tr. climb; climb up; climb on.
mpal amuse) v.i. come down fast; fall quickly, cf. wala- nnuka, -walattuka, -wanattuka.
mpalanye) v.tr. loathe, hate; vex; persecute. Ebiseera bimpalana. I have no time. I am pressed for time.
arch, fall down, tumble down, topple du»n. cf. walamuka, walattuka, wanattuka.
tumble down, topple over. cf. walamuka, walannuka, wanattuka.
okuwalaza empaka, to argue, persist in an argument, okuwalaza ekidduka, to drive a vehicle at a high speed.
okunyaga, okutwala olw'empaka.
okubeera, okulindirira, okutwala, okusigala.
be, okwebwalabwala.
okwala, okusukkirira; a. with, okujjula, okufuggala, okufumbika, okufuŋŋama.
okuleka, okwebalama, okw ewala, okwerekereza; (from food) okusiiba enjala.
wala.
okulwalalwala.
adv., bulangasa, kikukku; go a., okugenda omu, okw'esowola, okw'ebwala, okwetongola, okwewunika; be left alone, okwekongola.
be, okusunguwala, okukwati bwa obusungu, okwekolobola, okwejuumuula, okutabanguka, okutuggubala; make angry, okusanguwaza, okukabiriza.
okutwala, okukwata, okunyaga, okulya.
okutwala, okutoola, okuwamba, okunayira.
Omuwalabu.
Buwalabu.
Luwalabu.
be, okukwatibwa ensonyi, okuwemuka, okuswala, okukongoba, okwebbmbabomba.
okuwalana (eggwanga), okuwoolera eggwanga.
omuwalanyi.
okwewala, okwesamba, okw esuba, okwekooloobya, okwesulubabba.
kalu, a lunnyo; (female animals) gumba, ensaata; also vide olukumakuma, enkumba, olunnyo; become b., okusajja kula, okusaatawala.
e- sing, rare (ki/bi) leprosy. cf. -genge, gengewala, omugenge.
e- usually plur. (ki/bi) scaly syphilitic rash on the palms and soles of the feet. cf. kaatawala.
enkaka; be bilious, okulwala enkaka.
uncooked (food); be green/fresh; get damp/wet; fig. be naive; be rude.
v.i., okubuuka; v.tr., okuwalaza.
o- (bu/-) immorality, indecency, licentiousness; stupidity, cf. -gwagwa, gwagwawala.
o- (bu/-) airt, liumness. cf. -jama, jamawala.
o- (bu/-) male sex (but not of adults), akaana ak'obulenzi.a baby boy. omwana ow'obulenzi, a male child, cf. omulenzi. contr. obuwala.
o- (bu/-) sickness, illness, disease, cf. -lwadde, ^lwala, omulwadde, endwadde.
o- (bu/-) distress, misery; poverty. Obunaku si ndwadde. (prov.) Poverty is not a sickness, i.e., a moral stain, cf. -naku, nakuwala, omunaku, ^ennaku.
o- (bu/-) sadness, sorrow, unhappiness. cf. -naku, nakuwala.
o- adv. in vain; to no purpose; empty-handed, with nothing; naked, abawala ab'obusa, single/unmarried girls. Tali busa (or Tali yekka). He is not alone (implying that he is relying on the aid of spirits, that there is more to his situation than meets the eye, etc.). cf. -sa.
o- (bu/-) anger, ire, wrath. cf. -sungu, sunguwala.
o- (bu/-) shame, disgrace, cf. swala.
o- (bu/-) cold, low temperature, chilliness, cf. tiitiwala, omutiti.
o- (bu/-) female sex (but not of adults), akaana ak'obuwala, a baby girl, omwana ow'obuwala, a female child, cf. omuwala. Contr. obulenzi.
o- plur. of akaala, q.v.
o- (bu/-) humility, humbleness; meekness, cf. -to, toowala.
o- (bu/-) independence, self-rule. cf. twala, -etwala.
o- (bu/-) brain, brains, omuwala amulya obwongo, a girl who appeals to him/who is attractive to him, lit. who eats bis brains. Ki ekikulya obwongo? What's eating you? What's troubling you?
okukwata; (disease) okusiigi bwa, okulwala, okuwakula obulwadde; (fish) okuvuba, okuloba; (ball) okubaka; (water) okulembeka. c. fire, okuggya omuliro. c. up, okukwata, okutuukako. try to catch up, okutuukirira.
okukoma, okulekeraawo; (come to an end) okumala, okuggwa; (rain), okukya; c. bearing, okusajjawala, okusaatawala.
e- (ki/bi) fool. cf. twagga. kitwekankima, e- (ki/bi) kind of tree, Conopharyngia holstii. kityi, e- (ki/bi) coward, cf. tya, ^omuti. kiviiri, e- (ki/bi) ekiviiri ekigule, wig.
olusalosalo, omwala, omwogo.
omwana; (in arms) omwana omuwere; boy (c.) omwana w'obulenzi; girl (c.) omwana w'obuwala, bandobere dde.
okulinnya, okuwalampa, okutemba.
be, okunnyogoga, okunnyo nyoga ; grow c., okuwola, okutitiwala.
nene nnyo; vide ggolomoka, obwaguuga, omuwaladdume; be c., okuwagamuka.
okujja; (come here) jangu! (come in) yingira! c. back, okukomawo. c. near, okusembera. c. out, okufuluma. c. out into, okufuumuuka, okuggukiramu. c. off, okubebbuka, okuwaguka. c. out (of handle), okukuukamu, okusowokamu. c. to an end, okukoma, okuggwa. c. upon, okusanga, okusisinkaniriza. c. on suddenly, okuzinduukiriza. c. up, okwambuka. c. down, okukka, okuwanuka. c. to one's senses, okweddamu. c. and go, okwesussa, vide okuwalattana, okuyengeetana.
be, okweraliikirira, okunakuwala; be c. with, okufaayo.
v.i., okukendeera, okuyimpawala.
okutwala, okwetikka; (news) okubuulira, okutegeeza.
gevvu, nene; vide di byoto, omuwaladdume, ssebinaagina, ssekimpanika; become c., okugejja, okusembeesa ebbuto, okusunguka olubuto.
v.i., okutwala, okugula.
okwebwalabwala; vide okw ekoolya.
be, okulemala, okukata wala.
omwana omuwala; d.in law, mukaamwana.
e- (li/ma) pretty/attractive girl, edduuda ly'omuwala, a pretty young girl.