amasanda; blue g. (tree), kalitunsi; g. of mouth, akabuno;
mass, assemble, congregate. Awagumba ennume, n'enduusi we zibeera. (prov.) There where the male (animals) congregate, the females are sure to be.
essamasami.
nnumbudde) v.tr. run into (e.g., a hostile animal); fail prey to; be a victim of, contract (an illness).
etc. Abakazi ba gumira nnyo enjala okusinga abasajja. Women endure hunger more easily than men.
empaka, ensonga, ekisoko.
a mpaka.
kakanyavu, gumu.
kalu, a lunnyo; (female animals) gumba, ensaata; also vide olukumakuma, enkumba, olunnyo; become b., okusajja kula, okusaatawala.
e- no plur. (li/ma) heat, warmth, endwadde ez'omu nsi ez'ebbugumu, tropical diseases, cf. buguma.
v., (carry) okwetikka; (children) okuzaala; (puppies) okubwagula; (fruit) okubala; (endure) okugumii kiriza; b. down (in labour), okw ekema, okuweerera ebisa.
zira, gumu, kakanyavu, vumu, a mmizi; omusongole.
e ggumba; b. of contention, akabattanya.
a magumba, kovvu.
rare ~ boyaana Omutwe nzenna gumboyonga. My head is swimming, cf. boya.
zira; gumu.
v., okwesera, okutokota, okujugumba; b. with gas (wound), okufuukuula, okuvulula.
o- (bu/-) boldness, daring, toughness; durability, cf. -gumu.
o- adv. like cattle, kugumba bute, to huddle/cluster together like cattle, as a noun obute is the plur. of akate, q.v.' cf. ente.
o- (bu/-) argumentativeness. cf. wakana.
etc.; cause pain (of an internal physical nature); break; beat. Omutwe gumbwatula. I have a splitting headache, okubwatula engalo, to applaud, break out into applause, okubwatula emiggo, to beat severely (with sticks/canes). cf. -bwatufu, kibwatukira.
nnamuguma.
v., okugumya, okusanyusa.
gumba.
emirembe, omwoyo ogumu.
okwaŋŋanga, okuguma, okw ewanga; d. to attack, okutantala.
adj., gumu, zira.
zira, gumu.
okufa, olumbe, malugumbya, nnawalyanga, Walumbe.
ziivu; vide enzigotta; d. person, empunyiwunyi; be d. (as darkness), okukwata; (as forest), okuziyira, okuggumira, okukakala.
amaanyi, obugumu.
a maanyi, gumu, ka kafu; be d., okumalirira, okukakata.
v.i., okusaasaana, okwabulukuka, okwabuka, okwediima, okugumbulukuka.
gumu, a lubeerera; vide kalibobbo.
ekinyegenyege; be in, okusugumbya.
okugumya omwoyo.
okugumya omwoyo, okukubiriza.
ekikami, okugumiikiriza.
okuguma, okugumiikiriza; vide okuwata.
omusujja, oluwujja; nnabuguma; East Coast f., amakebe.
akagugumunsi, akasanke, aka seese, kunguvvu, nnakinsige, ende geya.
gumu, nywevu, a maanyi; be f., okunywera, okwesimbiggi riza, okuguma, okubebeetera.
obunywevu, obugumu.
v., okubimba, okufuukuula, okusuukira, okujugumba.
okugumiikiriza, okuzibii kiriza.
okugumiikiriza.
amaanyi, omwoyo omugumu.
recount (a legend, tradition, fable, tale). Bwe ndigenda e Kampala nga musigadde kunfuma bugumu When I go to Kampala you will never see me again. Jjajjange kati tufuma mufume. My grandfather is long since dead, lit. we talk (of him) only in legends.
v.i., okukuŋŋaana, okugumba; (clouds) okubindabinda, okwekuluumulula.
e- (li/ma) bone, okusimba eggumba egganda, to walk. 01 uvannyuma lw'okuki- gaayagaaya baakizuula mpozzi nga kirimu eggumba. After thinking it over they realized that it might just be true, lit. after chewing it they found that perhaps it had a bone inside, okuggwa ku magumba, to lose weight, become all skin and bones, oku- tunguka ku magumba, to cook thoroughly (of meat). Ebigezo bino birimu eggumba. These examinations are quite difficult, lit. have some bone in them. Kirimu eggumba okugamba nti... It is difficult to maintain that. It is hard to say that. lit. There is a bone in saying that... Omwavu lw'alya ennyama amagumba asansa masanse. (prov.) When a poor man eats meat, he scatters the bones around (to impress others ).
e- with the -a of rel. quiet, reticent, reserved; of a sour disposition.
e- (li/ma) stubborness, obstinacy,, argumentativeness, cf. mawaggali.
n. (moral), obuzira, obugumu, e mmizi.
okuwammanta, okumama gga, okuwumpuguma.
okukunira, okuziba. be in the d., okwegumika.
okuwuluguma.
rebuke, upbraid, rail against; abuse.
etc.; build/construct at an unusual speed.
olunyago, omuguma, ekijugo.
gumu, kakanyavu, kalubo, kakafu, kakummemme; vide kali bobbo. h. luck! int., manti! be h., okukakanyala, okukaluba. be h. for, okukaluubirira. harden, okukakanyaza, okugumya.
obugumu, obuvumu.
gumu, a maanyi.
omutima, emmeeme; take h., okuguma omwoyo.
n., ebbugumu, olubugumu, olubenge,nnabuguma; (anger) obusungu.
v., okubugumya.
okukwata; (contain) okugyamu. h. out, okugumiikiriza, okukungubala.
use rel form of verb. be h., okwokya, okubuguma, okwaka, okukaalaama, okwebere ngula (as pepper) okubaalaala, okubalabaata; (body) okubabirira. be very h., okubanduka; vide lweje, make h., okubugumya.