v., okunyeenya; (tail) okutenga.
mpaze) v.tr. inflate, blow up. okuwaga omupiira, to blow up a ball.
push through, v.tr. push, force; jostle. Nnawagaanya omukono mu lwatika. I pushed/forced my arm into the crack.
mpagadde) v.tr. sharpen, grind (knives, etc.); fig. sharpen; improve; colloq. scold, upbraid, okuwagala ku bwongo, to improve one's knowledge, sharpen one's wits, okuwagala amannyo, to chew.
mpagamye) v.i. get stuck, get/be jammed.
rare be gigantic/huge. cf. -wagamufu.
wagamisa (-wagamisizza) v.tr. caus. cause to get stuck.
mpaganyadde) v.i. be obstinate/stubborn, cf. -waga- nyavu.
«., empeera, omusaala, omukemba; pay w. to, okupokera.
v., okusinga.
force a way for oneself, open a path/road for oneself (lit. & fig)
mpaggiridde) v.i. move quickly, walk very fast.
be, okwekinika.
eggaali.
up; in the air, in the sky; upstairs; loudly, in a loud voice, obuyigirize obwa waggulu, higher education. amatundiro aga waggulu, stores of a better class, ab'awaggulu, people who are high in the social scale, okumanya okwa waggulu, superior knowledge. Ekiyita waggulu, otegera wansi empungu terya bire. (prov.) lit. What travels on high, you trap (when it is) down, the eagle does not eat clouds (but must come down to eat). What goes up must come down. cf. eggulu, kungulu, engulu.
mpagguuse) v.i. be or become tallAigh; be bigAuge. cf. -waguufu.
mpagise) v.tr. support, prop up; wedge in, insert firmly.
back up, encourage. cf. obuwagizi, eggwagi, Luwaga, empagi, omuwagizi; wagika.
nnamunye.
be detached, be broken off (e.g., of plantains from, the stem).
snap off; break through (a barrier); force one's way through. Yawagula ensiko. He forced his way through the jungle.
etc.; force one's way for/in, etc.
fulukwa; (wicked) bi nnyo, gwagwa.
eky'omuzizo, ekigwagwa.
obwaliri, obwaguuga, obtititimbe, omweror enfakaali, obungi.
okwagala, okwagalana, obuganzi.
a kwagala, ganzi.
waggulu.
speak a., okw'ogerera waggulu.
okusiima, okusanyukira, okwagala, okutenda.
‘paddy' wagon, lit. they have sent me for you.
v., (carry) okwetikka; (children) okuzaala; (puppies) okubwagula; (fruit) okubala; (endure) okugumii kiriza; b. down (in labour), okw ekema, okuweerera ebisa.
gwagwa.
oluwago.
v.tr., okumenya, okwasa, okucencena, okuvunja, okucwacwana; (egg) okukoona; (in two) okumenyamu. b. off, okuwogola, okunuula, okumegula, okusonjola. b. through, okuwagula. b. into, okusima. b. law, okusobya, okuwubwako, okumenya etteeka.
be, okumenyeka, okukutuka, okwatika, okutondoka, okubwaguka, okusonjoka.
o- (bu/-) immorality, indecency, licentiousness; stupidity, cf. -gwagwa, gwagwawala.
o- (bu/-) mutual hate, mutual hostility, cf. kyawa, kyawagana.
enjole; (corn) omuganda, ekinywa, omuvumbo; (leaves) ekikoola; (fruit) ekirimba; (bananas) enkota, ekiwagu, ekisinja, oluwagala.
o- (bu/-) support, backing. cf. ^waga.
be expansive, kubwabwa- gala wansi, to plop down, sit in a spread- out manner, cf. -bwabwagavu.
o- (bu/-) area, extent, spread; broadness; enormity, cf. yagaagala.
have pups (of dogs only).
o- (bu/-) love, liking, cf. yagala,
etc. Yabwagulira Mukasa oluyi. He gave Mukasa a resounding slap. cf. 2 bbwa, embwagulo.
o- with the -a of rel. enormous, huge, obwaguuga bw'entaana, an enormous grave, obwaguuga bw'emmotoka, a huge car.
okusiima.
okuwambaatira, okwagayaga, okusiimuulirira, okutiba, okuwee weeta.
e- (ki/bi) fool. cf. twagga. kitwekankima, e- (ki/bi) kind of tree, Conopharyngia holstii. kityi, e- (ki/bi) coward, cf. tya, ^omuti. kiviiri, e- (ki/bi) ekiviiri ekigule, wig.
okwagala, okukuuma, okulabirira.
n., ekirimba, ekivumbo, eki wagu.
nene nnyo; vide ggolomoka, obwaguuga, omuwaladdume; be c., okuwagamuka.
okujja; (come here) jangu! (come in) yingira! c. back, okukomawo. c. near, okusembera. c. out, okufuluma. c. out into, okufuumuuka, okuggukiramu. c. off, okubebbuka, okuwaguka. c. out (of handle), okukuukamu, okusowokamu. c. to an end, okukoma, okuggwa. c. upon, okusanga, okusisinkaniriza. c. on suddenly, okuzinduukiriza. c. up, okwambuka. c. down, okukka, okuwanuka. c. to one's senses, okweddamu. c. and go, okwesussa, vide okuwalattana, okuyengeetana.
v., okusekula, okubetenta, okusotta, okugotta, okugoya, okubwagula, okufumula, okutentena.
omwagalwa, omuganzi, omusuutwa.
obutamiivu, obugwagwa.
adj., gwagwa, onoonyi ; become d., okugwagwawala, okuseeguka, okwonooneka.
obugwagwa, obubi.
v., okudduka, okusonguka, okwewangula; okufuluka, okube nguka, okuwagula olusiisira; (of wife), okunoba.
n., okwagala, okwegomba.
v., okwagala, okwetaaga, okwegomba, okuyoya, okubuga.
be, okutunguka, okuwaguka, okuyunguka.
bi nnyo, gwagwa. .
okuzimbisa, okuwaga; be distended, okutuutiira, okubimbikana, okubimbiira, okuwaga, okuwulubala.
okwagala ennyo, okuluggalugga, okutikka, okutinkiza.
okukkuta. e. greedily, okusikaasikanya, okubwagula, okujujubula. e. with closed lips, okumugunya. e. noisily, okweswanta, okufunkunya.
a waggulu, gulumivu, a kitiibwa.
v., okuyuwa, okuyiwa, okuggyamubyonna, okufufunkula; adj., e.handed, bekkotoggo, bwaggu, manolo, katwe kasa, kkope.
be, okwagala, okw egomba, okukitiza.